حامد رضایی-کارشناس اقتصادی

دادورزی: بازار سرمایه در اقتصادهای توسعه یافته، یکی از مهم ترین ارکان تأمین مالی، تجهیز پس‌اندازها و هدایت نقدینگی به سمت فعالیت‌های مولد اقتصادی در فرآیند توسعه اقتصادی محسوب می‌شود.

بورس می‌تواند با ایجاد بستر شفاف برای تامین مالی بنگاه‌ها، افزایش مشارکت عمومی در اقتصاد و تخصیص بهینه منابع خرد و کلان جامعه نقش موثری در رشد تولید، اشتغال و ارتقا بهره‌وری ایفا کند. با وجود این ظرفیت‌ها، بازار سرمایه ایران طی سال های اخیر با چالش های متعددی مواجه بوده است چالش‌های که بخش مهمی از آن ریشه در شرایط اقتصاد کلان کشور دارد به مانند تغییر الگوی تورم، افزایش نااطمینانی اقتصادی، رشد بالای حجم پول و نقدینگی و شکل‌گیری انتظارات تورمی رفتار فعالان اقتصادی و مسیر حرکت سرمایه‌ها را تحت تاثیر قرار داده است.

در چنین شرایطی بازارهای دارایی از جمله بورس به محلی برای حفظ ارزش دارایی در برابر کاهش قدرت خرید پول ملی تبدیل می‌شوند موضوعی که در بسیاری از دوره‌ها باعث افزایش ورود نقدینگی و شکل گیری موج‌های رونق در بازار سرمایه شده است تجربه رشد پر شتاب بازار در سال ۹۹ نمونه‌ای از همین شرایط بود و ورود گسترده سرمایه‌های جدید، نشان داد که بورس از ظرفیت بالای بازار برای جذب منابع مالی برخوردار است، اما هم زمان مشخص شد که توسعه بازار سرمایه بدون توجه به زیر ساخت‌های لازم، آموزش مالی جامعه و ثبات سیاست اقتصادی می‌تواند پیامد‌های نامطلوبی به همراه داشته باشد.

تغییرات مکرر سیاست‌های اقتصادی، افزایش نرخ بهره، محدودیت‌های معاملاتی و ابهامات تصمیم‌گیری و کاهش ارزش بسیاری از سهم‌ها موجب شد بخش قابل توجهی از سرمایه‌گذاران با زیان مواجه شوند و نگاه عمومی نسبت به بازار سرمایه آسیب ببینند.

در این میان یکی از موضوعات مهم در تحلیل رفتار بازار سرمایه، نقش جریان‌های نقدینگی و تصمیم‌های غیر‌تحلیلی در دوره‌های رونق است. در شرایط تورمی بخشی از جامعه برای حفظ ارزش دارایی خود به سمت بازار‌های مالی حرکت می کند اما زمانی که ورود سرمایه بدون شناخت کافی از ابزارهای سرمایه‌گذاری، تحلیل صورت‌های مالی و ارزیابی ریسک انجام شود زمینه شکل گیری رفتار‌های هیجانی افزایش می‌یابد.

در دروه‌های رشد شدید بازار بورس برخی از سرمایه‌گذاران صرفا با هدف دستیابی به سودهای کوتاه مدت و تحت تاثیر فضای عمومی بازار وارد معاملات می‌شوند که در چنین مواقعی، انتظارات غیر واقعی و توصیه های غیر کارشناسی و همچنین پیروی از جریان‌های عمومی بازار می‌تواند جایگزین تحلیل بنیادی و تصمیم‌گیری مبتنی بر اطلاعات شود.

البته باید توجه داشت که وجود فعالیت‌های سفته بازان به خودی خود پدیده‌ای غیر معمول در بازارهای مالی نیست و در بسیاری از اقتصادها نیز وجود دارد اما زمانی که رفتارهای غیر تحلیلی بر بخش بزرگی از معاملات غالب شودکارایی بازار کاهش یافته وآسیب پذیری سرمایه گذاران خرد افزایش می‌یابد در مقابل سرمایه گذاران حرفه‌ای با استفاده از ابزارهای تحلیلی و بررسی وضعیت شرکت‌ها و همچنین مدیریت ریسک تصمیم‌های منطقی تر اتخاذ می‌کنند.

تجربه‌های بازار مالی نشان داده است که در دوره‌های رونق بیشترین بهره‌برداری نصیب افرادی می‌شود که از دانش، تجربه و استراتژی سرمایه‌گذاری برخوردارند در حالی که سرمایه‌گذاران غیر حرفه‌ای که بدون تحلیل وارد بازار شده‌اند معمولا در دوره‌های اصلاحی بیشترین آسیب را متمحل می‌شوند.

اقتصاد ایران همچنان از ظرفیت‌های قابل توجهی برای توسعه بازار سرمایه برخوردار است حضور شرکت‌های بزرگ در حوزه‌های پتروشیمی، فولاد، معدنی، پالایش، بانکی، دارویی و سایر صنایع راهبردی فرصت مناسبی برای تبدیل بورس به یکی از موتورهای اصلی تأمین مالی اقتصاد فراهم کرده است، بسیاری از این شرکت‌ها دارایی‌های ارزشمند، بازارهای صادراتی و از ظرفیت تولیدی گسترده برخوردار هستند، اما بهره‌گیری کامل از این ظرفیت‌ها نیازمند ایجاد محیطی با ثبات و قابل پیش بینی و مبتنی بر سیاست‌گذاری اقتصادی منسجم است.

یکی از چالش‌های اصلی بازار سرمایه، فاصله میان ارزش واقعی شرکت‌ها و قیمت معاملاتی در برخی دوره‌هاست در شرایط تورمی نوسانات نرخ ارز، افزایش هزینه‌های تولید و تغییر سیاست‌های اقتصادی بر عملکرد بنگاه‌ها اثر می‌گذارد از این رو افزایش شفافیت اطلاعاتی، تقویت حاکمیت شرکت‌ها، کاهش تصمیمات ناگهانی و ایجاد ثبات در مقررات اقتصادی می تواند به افزایش کارآیی بازار کمک کند.

در سال‌های اخیر، استفاده از ابزارهای نوین مدیریت ریسک نیز مورد توجه قرارگرفته است یکی از این ابزارها بیمه است که با هدف کاهش نگرانی سرمایه‌گذاران و حمایت از سهامداران طراحی شده است. این ابزار می تواند بخشی از ریسک کاهش دارایی‌ها را مدیریت کرده و به افزایش اطمینان سرمایه‌گذاران کمک کند با این حال بیمه سهام به تنهایی قادر به حل مشکلات ساختاری بازار سرمایه نیست و تنها می تواند مانند یک کمربند ایمنی بخشی از نگرانی‌ها را کاهش و فضای بازار را تا حدودی بهبود بخشد.

اثربخشی چنین ابزارهای زمانی افزایش خواهد یافت که همزمان اصلاحات بنیادی در اقتصاد کلان، ثبات مقررات، حمایت از حقوق سهامداران، افزایش شفافیت شرکت ها اصلاح نظام قیمت گذاری و هماهنگی میان سیاست های پولی و مالی کشور را نیز همواره به دنبال داشته باشد. بازار سرمایه برای رسیدن به جایگاه واقعی خود نیازمند نگاهی بلندمدت است بورس صرفا محلی برای خرید و فروش روزانه سهام نیست بلکه یکی از مهمترین زیرساخت‌های اقتصادی برای تأمین مالی تولید و توسعه اقتصادی کشور محسوب می‌شود تحقق این نقش نیازمند اقتصادی با ثبات و ارتقاء دانش مالی و همچنین احترام به سرمایه‌های مردمی است.

آینده بورس بیش از هر چیز به بازگشت اعتماد وابسته است اعتمادی که تنها با حمایت مقطعی و ابزار‌های کوتاه مدت ایجاد نمی شود‌ بلکه نتیجه مجموعه‌ای از اصلاحات و ایجاد اطمینان میان سرمایه گذاران خواهد بود.