امرالله آذرکشت، پژوهشگر حقوق بین الملل

دادورزی: با توجه به اینکه امروزه در دنیای پر شور و هیجان فوتبال، پیراهن تیم ملی چیزی فراتر از یک لباس ورزشی است، باید مدنظر داشت که این پیراهن نمادی از هویت، میراث و وفاداری به یک سرزمین، مردم و پیوند حاکمیتی است. پوشیدن آن برای میلیون‌ها هوادار به معنای تجسم غرور ملی است. با این حال، در تاریخ غنی این ورزش ثروتمند و پر طرفدار، داستان‌های شگفت‌‌انگیزی از بازیکنانی وجود دارد که خطوط این وفاداری را جا به جا کرده‌ و موضوعات مهمی را در مورد تابعیت به وجود آورده اند.

در طول دوران ورزش حرفه‌ای، ورزشکاران زیادی تصمیم به دو تابعیتی شدن و یا تغییر تابعیت خود گرفته و بازی برای کشور دیگری را ترجیح دادند که چنین تصمیمی زندگی آن‌ها را دچار تغییر و چالش می‌کند و هزار و یک سوال به جا می‌گذارد.

در طول تاریخ ورزش جهان، ورزشکاران زیادی بوده‌اند که به صورت اجاره‌ای برای پرچم کشوری غیر از کشور مادری‌شان به رقابت پرداخته‌اند. بعضی از آن‌ها موفق بوده‌اند و بعضی‌ها به سرنوشت خوبی دچار نشده‌اند. چه در فوتبال و چه در دیگر رشته‌های ورزشی که همیشه بازار این اتفاقات داغ بوده است. مخصوصا برای خیلی از کشورهای عرب حاشیه جنوبی خلیج فارس چنین مواردی وجود دارد.

آن‌ها نه برای یک، که برای دو و در مواردی نادر، حتی سه کشور مختلف در سطح بزرگسالان پیراهن تیم ملی را پوشیده و به میدان رفته‌اند. این پدیده، که در تقاطع پیچیده‌ای از قوانین تابعیت و هویت، جاه‌طلبی حرفه‌ای، تغییرات ژئوپلیتیکی و قوانین در حال تحول فیفا قرار دارد ، یکی از جذاب‌ترین اتفاقات و رویدادهای تاریخ فوتبال را می‌سازد.

به عنوان نمونه ، منیر الحدادی بازیکن جوان سابق تیم بارسلونا که تنها ۲۰ دقیقه در یک بازی ملی برای تیم ملی اسپانیا به میدان رفته بود می‌تواند حالا تیم ملی خود را تغییر دهد. او در بازی‌های مقدماتی یورو ۲۰۱۶ برای اسپانیا بازی کرد اما یک سال بعد تصمیم گرفت برای کشوری که در آن متولد شده یعنی مراکش  بازی کند که چنین اجازه‌ای به او داده نشد. و اما او حالا می‌تواند طبق این قوانین تیم ملی خود را تغییر دهد.

فدراسیون جهانی فوتبال فیفا در سال 2020 قوانین خود را در مورد تابعیت بازیکنان اصلاح کرد.

قانون جدید که به “قانون مونیر” معروف شد، اجازه تغییر تیم ملی ( تابعیت ) توسط بازیکنان را تحت شرایط بسیار مهم و خاص می‌دهد ، که بر اساس قوانین فیفا :

الف ) بازیکن در زمان بازی برای تیم اول ، کمتر از 21 سال سن داشته باشد.

ب ) بازیکن سه بازی یا کمتر برای آن تیم انجام داده باشد ( اعم از رسمی یا دوستانه )

ج ) بازیکن در تورنمنت نهایی بزرگی مانند جام جهانی یا جام ملت‌های قاره‌ای بازی نکرده باشد.

د ) حداقل سه سال از آخرین بازی ملی او گذشته باشد.

از میان 1248 بازیکن حاضر در 48 تیم جام جهانی 2026 ، 289 نفر برای کشوری بازی می‌کنند که در آنجا متولد نشده‌اند.

آماری که نشان می‌دهد فوتبال ملی بیش از هر زمان دیگری تحت تأثیر مهاجرت ، دوتابعیتی‌ و جا به‌ جایی نسل‌ها قرار گرفته است.

این آمار فزاینده مربوط به دوره‌های گذشته است :

۱ – جام جهانی 2002 کره جنوبی و ژاپن : 63 بازیکن برای کشوری غیر از محل تولد خود بازی کردند ( 8.6 درصد کل بازیکنان )

۲ – جام جهانی 2006 آلمان : 64 بازیکن ( 8.7 درصد )

۳ – جام جهانی 2010 آفریقای جنوبی : 75 بازیکن ( 10.2 درصد )

۴ – جام جهانی 2014 برزیل : 84 بازیکن ( 11.4 درصد )

۵ – جام جهانی 2018 روسیه : 82 بازیکن ( ۱۱.۱ درصد )

۶ – جام جهانی 2022 قطر : 137 بازیکن ( 16.5 درصد )

۷ – جام جهانی 2026 : 289 بازیکن ( 23.15 درصد )

در ایران اولین بازیکن دو تابعیتی که در جام جهانی بازی کرد ، *فریدون زندی* بود که در زمانی که مشغول بازی در باشگاه *کایزرسلاترن آلمان* بود ، پیراهن تیم ملی ایران را پوشید. او در مرحله مقدماتی پاس گل سرنوشت ساز برابر بحرین را ارسال کرد و در جام جهانی 2006 هم به میدان رفت.

در جام جهانی 2014 *رضا قوچان نژاد* ( هلند ) ، *اشکان دژاگه* ( آلمان ) و *دانیال داوری* ( آلمان ) در ترکیب تیم ایران به میدان رفتند که حضور دژاگه و قوچان نژاد برای دوره بعدی هم ادامه داشت.

فهرست تیم‌هایی که بیشترین بازیکنان متولد خارج از کشور را دارند ، تصویری روشن از فوتبال مدرن را ارائه می‌دهد ، فوتبالی که دیگر مرزهای جغرافیایی در آن به اندازه گذشته تعیین‌ کننده نیستند. جام جهانی 2026 شاید بیش از هر دوره دیگری نشان دهد که هویت ملی در فوتبال امروز ، تنها به محل تولد محدود نمی‌شود.

بر اساس آمار منتشر شده از فهرست نهایی تیم‌های حاضر در جام جهانی 2026 آمریکا ، مکزیک و کانادا 40 تیم از 48 تیم حاضر در این مسابقات حداقل یک بازیکن متولد خارج از کشور در ترکیب خود دارند. این یعنی تنها هشت تیم تمام بازیکنان خود را از میان متولدین همان کشور انتخاب کرده‌اند.برزیل ، سوئد ، عربستان سعودی ، اتریش ، کلمبیا ، پاناما ، آفریقای جنوبی و جمهوری چک تنها تیم‌هایی هستند که هر 26 بازیکن موجود در فهرست تیم ملی در خاک همان کشور متولد شده‌اند.به عبارتی چهل تیم دیگر حداقل یک بازیکن دو تابعیتی را در فهرست خود دارند ، حتی ژاپن و کره جنوبی هم از این مقوله مستثنی نیستند.

و در آخر اینکه تیم ملی فوتبال جمهوری اسلامی ایران هم در جام جهانی 2026 دو بازیکن با چنین شرایطی را در فهرست خود دارد.سامان قدوس و دنیس اکرت دو بازیکنی هستند که در سوئد و بلژیک چشم به جهان گشودند، که تنها موارد بازیکن دو تابعیتی ایران به شمار می‌روند.