دادورزی: محبوبه رمضان‌زاده، مدیرگروه ژنتیک دانشگاه علوم پزشکی استان بوشهر، با اشاره به کاهش نرخ باروری کلی در کشور گفت: نرخ باروری کلی در حال حاضر بر اساس اعلام کارشناسان، زیر ۱.۵ است؛ در حالی که برای حفظ سطح جانشینی جمعیت، این شاخص باید حدود ۲.۱ باشد.

به گزارش خبرنگار دادورزی؛ محبوبه رمضان‌زاده، مدیرگروه ژنتیک دانشگاه علوم پزشکی استان بوشهر، در سخنانی با اشاره به وضعیت جمعیتی کشور اظهار کرد: نرخ باروری کلی عبارت است از تعداد فرزند به ازای هر بانوی ۱۵ تا ۴۹ سال؛ چرا که این بازه، سن باروری محسوب می‌شود و فرزندآوری نیز عمدتاً در جامعه ما در بستر ازدواج اتفاق می‌افتد.

وی افزود: این شاخص در حال حاضر در کشور ما زیر ۱.۵ است؛ در حالی که در دهه‌های قبل بین ۶ تا ۷ بوده است. برای اینکه سطح جانشینی جمعیت و سطح حفاظتی جمعیت حفظ شود، گفته می‌شود این شاخص باید حدود ۲.۱ باشد. یعنی اگر یک زوج که دو نفر هستند، حداقل دو نفر دیگر را جای خود بگذارند، جمعیت به همین شکل حفظ می‌شود.

رمضان‌زاده با بیان اینکه کاهش نرخ باروری موجب حرکت تدریجی جمعیت به سمت سالمندی می‌شود، گفت: در سال ۱۴۰۴، با احتساب میزان موالید و مرگ‌ومیر، حدود ۴۵۰ هزار نفر به جمعیت حدوداً ۹۰ میلیونی کشور اضافه شده که معادل نیم درصد رشد جمعیت است. در دهه‌های قبل رشد جمعیت حدود سه تا چهار درصد بوده و اکنون به نیم درصد سالانه رسیده است.

مدیرگروه ژنتیک دانشگاه علوم پزشکی استان بوشهر ادامه داد: اگر با همین روند پیش برویم، در حدود سال‌های ۱۴۲۰ تا ۱۴۳۰ رشد جمعیت ممکن است به صفر برسد و بعد از آن در صورت ادامه روند، منفی شود و جمعیت به سمت سالمندی برود.

وی با تأکید بر ضرورت توجه فوری به موضوع جمعیت گفت: اکنون افرادی در سن باروری داریم و اگر سیاست‌هایی در راستای افزایش نرخ جمعیت داشته باشیم، پتانسیل رشد جمعیت وجود دارد؛ اما اگر سن جمعیت به سمت سالمندی برود، افراد در سن باروری کاهش پیدا می‌کنند و دیگر این پتانسیل نیز از بین می‌رود. هرچه درصد سالمندان جامعه بیشتر شود، بازگشت به جمعیت جوان سخت‌تر می‌شود.

رمضان‌زاده کاهش ازدواج را از مهم‌ترین عوامل کاهش رشد جمعیت دانست و تصریح کرد: در سال‌های قبل سالانه بین ۸۰۰ هزار تا یک میلیون ازدواج ثبت می‌شد، در حالی که جمعیت کشور کمتر از امروز بود؛ اما اکنون میزان ازدواج در سال ۱۴۰۴ حدود ۴۰۰ هزار مورد بوده که نسبت به سال ۱۴۰۳ نیز مقداری کمتر شده است.

وی افزایش سن ازدواج را نیز از دیگر عوامل مؤثر عنوان کرد و گفت: در دهه‌های قبل سن متوسط ازدواج حدود ۱۸ یا ۱۹ سال بود و برخی افراد پس از پایان دبیرستان ازدواج می‌کردند، اما اکنون سن ازدواج حدود یک دهه دیرتر شده است. بنابراین هم کاهش میزان ازدواج و هم افزایش سن ازدواج از دلایل مهم کاهش رشد جمعیت است.

مدیرگروه ژنتیک دانشگاه علوم پزشکی بوشهر اضافه کرد: فاصله ازدواج تا فرزندآوری نیز افزایش پیدا کرده است. در گذشته زوجین پس از ازدواج تمایل به فرزندآوری داشتند، اما اکنون این فاصله طولانی‌تر شده و در نتیجه دوره باروری کوتاه‌تر می‌شود.

وی ناباروری را یکی دیگر از مسائل موجود در جامعه دانست و گفت: ناباروری شامل ناباروری اولیه و ثانویه است و علت‌های مختلفی دارد. وزارت بهداشت تعداد زیادی مرکز ناباروری ایجاد کرده که برخی از آن‌ها خدمات دولتی ارائه می‌دهند، اما مهم‌تر از درمان ناباروری، پیشگیری از ناباروری است.

رمضان‌زاده افزود: کاهش سن ازدواج، کم کردن فاصله ازدواج تا فرزندآوری، توجه به سلامت عمومی در دوره تجرد و پس از ازدواج، سبک زندگی سالم و درمان بیماری‌های زمینه‌ای، همگی می‌توانند به پیشگیری از ناباروری کمک کنند.

وی با اشاره به انجام مطالعه‌ای در استان بوشهر درباره ناباروری گفت: بیماری‌های زمینه‌ای می‌توانند در ناباروری تأثیرگذار باشند. در برخی موارد، افراد فرزند دارند اما پس از آن قادر به فرزندآوری مجدد نیستند که این موضوع در حوزه ناباروری‌های ثانویه قرار می‌گیرد.

مدیرگروه ژنتیک دانشگاه علوم پزشکی بوشهر با تأکید بر اهمیت سلامت جسمی، روانی و معنوی اظهار کرد: توجه به سبک زندگی سالم، سلامت عمومی جسمی و روانی و حتی سلامت معنوی می‌تواند به کاهش ناباروری کمک کند. تأثیر سلامت معنوی بر سلامت جسم و روان در مطالعات دنیا ثابت شده و اثر آن بر سیستم ایمنی و طول درمان بیماری‌ها نیز مورد توجه قرار گرفته است.

وی در بخش دیگری از سخنان خود، آمار سزارین در کشور را بالاتر از استاندارد دانست و گفت: سزارین یک عمل جراحی است که در موارد تشخیص پزشک برای تولد فرزند انتخاب می‌شود، اما میزان سزارین در کشور ما بالاتر از استاندارد است؛ زیرا بسیاری از موارد آن انتخابی است و خود زوجین یا مادر این روش را انتخاب می‌کنند.

رمضان‌زاده ادامه داد: سزارین علاوه بر عوارض احتمالی برای مادر، می‌تواند برای بارداری‌های بعدی مشکل‌ساز شود و باروری را کاهش دهد. همچنین عاملی برای محدود شدن تعداد فرزندان است؛ زیرا مادری که سزارین می‌کند، نمی‌تواند به اندازه زایمان طبیعی فرزندآوری داشته باشد.

وی با بیان اینکه توصیه نخست برای زایمان، زایمان طبیعی است، اظهار کرد: زایمان طبیعی برای سلامت سیستم تنفسی کودک و سلامت مادر مفیدتر است. مادرانی که زایمان طبیعی دارند، تغییرات بدنشان پس از بارداری سریع‌تر به حالت طبیعی برمی‌گردد و بهتر می‌توانند شیردهی موفقی داشته باشند.

مدیرگروه ژنتیک دانشگاه علوم پزشکی استان بوشهر همچنین موضوع سقط را از عوامل مؤثر بر کاهش موالید عنوان کرد و گفت: برخی سقط‌ها خودبه‌خودی هستند و علل مختلف مادری یا جنینی دارند. برخی نیز سقط‌های پزشکی هستند که باید بر اساس تشخیص پزشکی و طی فرایندهای قانونی انجام شوند.

وی با اشاره به غربالگری دوران بارداری گفت: بسیاری از مادران برای اطمینان از سلامت جنین، با توصیه پزشک یا تمایل خود غربالگری انجام می‌دهند. بخشی از این غربالگری‌ها مربوط به بیماری‌های ژنتیکی است و با بررسی خون مادر انجام می‌شود، اما باید توجه داشت که غربالگری تشخیص قطعی نیست و فقط احتمال ابتلا را نشان می‌دهد.

رمضان‌زاده تأکید کرد: نتیجه غربالگری به هیچ عنوان مجوز سقط نیست. اگر نتیجه غربالگری نشان دهد که جنین در معرض ریسک بالا برای بیماری خاصی است، باید فرایندهای تکمیلی انجام شود تا تشخیص قطعی داده شود. در این مرحله، سلول‌های جنین بررسی می‌شود تا مشخص شود جنین بیمار هست یا خیر.

وی افزود: اگر با آزمایش‌های تکمیلی، بیماری جنین قطعی شد، با فرایندهای قانونی و در بازه زمانی مشخص، مجوز صادر می‌شود. اما مواردی وجود داشته که پس از اعلام پرخطر بودن نتیجه غربالگری، برخی افراد اقدام به سقط کرده‌اند؛ در حالی که این سقط قانونی نیست و ممکن است در این میان یک جنین سالم سقط شود.

مدیرگروه ژنتیک دانشگاه علوم پزشکی بوشهر با اشاره به سقط‌های غیرقانونی در بستر خانواده‌ها گفت: تعدادی از سقط‌ها در خانواده‌هایی اتفاق می‌افتد که تصور می‌کنند آمادگی فرزندآوری ندارند؛ گاهی به دلیل مسائل اقتصادی، شاغل بودن مادر یا دلایل دیگر. در این موارد که نه جنین مشکل دارد و نه سلامت مادر در معرض خطر است، توصیه می‌شود زوجین پیش از هر اقدامی حتماً با متخصصان زنان، ماماها و مراکز مشاوره مشورت کنند.

وی افزود: اکنون در برخی مراکز، مشاوره‌های رایگان در این زمینه ارائه می‌شود. ما در حالی ناباروری را درمان می‌کنیم تا باروری و بارداری اتفاق بیفتد، بنابراین وقتی یک بارداری سالم وجود دارد، جلوگیری از سقط یک جنین سالم اهمیت زیادی دارد.

رمضان‌زاده بهترین راه پیشگیری از بیماری‌های ژنتیکی را مشاوره ژنتیک عنوان کرد و گفت: اگرچه در دوران بارداری می‌توان سلامت جنین را بررسی کرد و در صورت وجود مشکل، با فرایندهای قانونی اقدام کرد، اما بهترین راه برای پیشگیری از بیماری‌های ژنتیکی، مشاوره ژنتیک است.

وی تصریح کرد: بهترین زمان برای مشاوره ژنتیک پیش از ازدواج است. اگر زوجی پیش از ازدواج برای مشاوره مراجعه نکرده باشد، پس از ازدواج و پیش از بارداری، در فاصله زمانی مناسب تا بارداری باید این کار انجام شود.

مدیرگروه ژنتیک دانشگاه علوم پزشکی بوشهر با اشاره به پیشرفت علم ژنتیک گفت: شاید در گذشته تنها برای موارد خاص، مشاوره ژنتیک توصیه می‌شد، اما اکنون با پیشرفت علم ژنتیک و ارتباط گسترده آن با حوزه‌های مختلف پزشکی، توصیه می‌شود همه افراد پیش از ازدواج برای مشاوره ژنتیک مراجعه کنند؛ چه کسانی که بیماری ژنتیکی در خانواده دارند و چه کسانی که تصور می‌کنند هیچ مشکلی در خانواده‌شان وجود ندارد. برای ازدواج‌های فامیلی نیز حتی اگر بیماری ژنتیکی در خانواده وجود نداشته باشد، مشاوره ژنتیک به‌طور مؤکد توصیه می‌شود.

وی در ادامه درباره نگرانی برخی زنان از تأثیر بارداری بر سلامت مادر اظهار کرد: اگر بارداری در شرایط مناسب، با آمادگی کامل و مراقبت‌های در دسترس انجام شود، نه تنها مضر نیست بلکه در مواردی می‌تواند برای سلامت مادر مفید باشد.

رمضان‌زاده افزود: برخی بیماری‌هایی که زنان نگران آن هستند، مانند سرطان سینه، با بارداری و حتی دوره‌های کامل شیردهی می‌تواند کاهش ریسک داشته باشد. همچنین در منابع پزشکی، افزایش ریسک سرطان تخمدان در زنانی که تجربه بارداری نداشته‌اند مطرح شده است. شیردهی موفق نیز می‌تواند در کاهش ریسک برخی بیماری‌ها از جمله بیماری‌های قلبی و عروقی مؤثر باشد.

وی با اشاره به نقش مسائل اقتصادی در کاهش فرزندآوری گفت: وقتی در جامعه صحبت می‌شود، معمولاً مهم‌ترین علتی که مردم به آن اشاره می‌کنند، مسائل اقتصادی است. ما منکر مسائل اقتصادی نیستیم و اگر واقع‌بینانه نگاه کنیم، همه می‌دانیم که مسائل اقتصادی وجود دارد.

مدیرگروه ژنتیک دانشگاه علوم پزشکی بوشهر ادامه داد: در سال‌های اخیر قانون‌گذاران در حوزه جوانی جمعیت، قوانینی برای حمایت از خانواده‌ها و بحث جوانی جمعیت وضع کرده‌اند؛ اینکه اجرای این قوانین چقدر موفق بوده، بحث جداگانه‌ای است. اما علاوه بر مسائل اقتصادی و مسائل حوزه سلامت، به نظر می‌رسد مسئله فرهنگی اهمیت بیشتری دارد.

وی افزود: اطلاعات، اعتقادات، باورها و سبک زندگی افراد نقش مهمی در فرزندآوری دارد. شاهد این موضوع آن است که در برخی خانواده‌هایی که وضعیت اقتصادی بهتری دارند، فرزندآوری کمتر است. همچنین در استان‌ها و مناطق برخوردار، فرزندآوری کمتر دیده می‌شود؛ در حالی که در برخی شهرستان‌ها بدون وجود قوانین مشوق، میزان فرزندآوری از متوسط بالاتر بوده است.

رمضان‌زاده تأکید کرد: به نظر می‌رسد بیش از مسائل اقتصادی، اعتقادات، اطلاعات، تبلیغات و استانداردهای سبک زندگی در ذهن خانواده‌ها بر کاهش فرزندآوری تأثیر گذاشته است.

وی در بخش پایانی سخنان خود، موضوع جمعیت را نیازمند مشارکت عمومی دانست و گفت: عرصه فرزندآوری و جمعیت، در قدم اول نیازمند درک وضعیت موجود و اضطرار آن است. پس از آن باید توجه داشت که این عرصه، مشارکت همه اقشار جامعه را می‌طلبد؛ نخبگان، اساتید، متخصصان حوزه‌های مختلف، رسانه‌ها و فعالان اطلاع‌رسانی هرکدام باید به سهم خود نقش ایفا کنند.

مدیرگروه ژنتیک دانشگاه علوم پزشکی استان بوشهر با تأکید بر نقش زنان در حوزه جمعیت اظهار کرد: در این میان، نقش بانوان بی‌بدیل است. بانوی ایرانی در عرصه‌های مختلف تاریخی، اجتماعی و خانوادگی نقش‌آفرینی کرده و امروز نیز یکی از مهم‌ترین صحنه‌های نقش‌آفرینی او، حوزه فرزندآوری و جوانی جمعیت است.

وی افزود: کشور ما برای دستیابی به جایگاه قدرتمند خود در دنیا، به منابع انسانی جوان و فعال نیاز دارد. بر همین اساس، هم کمیت جمعیت و هم کیفیت جمعیت اهمیت دارد و امیدواریم همه اقشار جامعه، به‌ویژه بانوان، در این زمینه نقش خود را ایفا کنند.